Ermeni Aziz Yahya Kilisesi

Anatolikis Thrakis ile 14is Maiou sokaklarının kesiştiği yerde bulunan Ermeni Aziz Yahya (Vaftizci Yahya) Kilisesi, Aleksandropoli'nin çok kültürlü tarihinin en önemli tanıklarından biridir. Ermenicede Surp Hovannu Garabed (Sourp Hovannou Garabed) olarak bilinen kilise, modern şehrin ilk yıllarıyla ve 19. yüzyılda buraya yerleşen Ermeni cemaatinin tarihiyle doğrudan bağlantılıdır.

1870'lerde Dedeağaç, Osmanlı Trakyası'nda gelişmekte olan bir yerleşimdi. Limanın ve demiryolu inşaatlarının gelişmesi, bölgenin farklı yerlerinden işçileri ve aileleri buraya çekti. Aralarında, bugünkü Türkiye'de, Doğu Anadolu'nun tarihî şehirlerinden Muş'tan gelen Ermeniler de vardı. 1870 dolaylarında Dedeağaç'a gelen ilk Ermeniler, dinî, toplumsal ve eğitim hayatını düzenlemenin yollarını arayan bir cemaatin çekirdeğini oluşturdu.

Kendilerine ait bir ibadet yerine duyulan ihtiyaç, Vaftizci Aziz Yahya'ya adanmış bir kilise yapılması kararına yol açtı. Surp Garabed adı, aynı adı taşıyan azizle ve cemaatin ilk üyelerinin geldiği bölgenin kilise geleneğiyle bağlantılıdır.

Kilisenin temeli 1875'te atıldı. Yapımı yalnızca bir inşaat işi değil, Dedeağaç'ın ilk Ermeni sakinlerinin ortak çabasıydı. Yunanistan Ermeni Ortodoks Metropolitliği'nin tarihî anlatımına göre, cemaat üyeleri kilisenin yapımına kendi emekleriyle katkıda bulundu. Kilise, on bir yıllık bir çabanın ardından Ağustos 1886'da tamamlandı. Bu yapı, dinî hayatın cemaat için taşıdığı önemi ve yeni şehirde kalıcı bir varlık edinme kararlılığını gösterir.

Kilise, Aleksandropoli'de inşa edilen ilk Hristiyan kilisesi olarak kabul edilir. Tarihî önemi bu nedenle, şehir bugünkü adını almadan çok önce, Dedeağaç'ın ilk gelişim dönemiyle sıkı sıkıya bağlıdır.

Kilise taş yapıdır ve kubbesiz bazilika tipindedir. Dış görünüşü sadedir; mimarisi ise onu yapan cemaatin dinî geleneğini yansıtır. Biçimi, büyük şehirlerde görülen daha gösterişli kiliselerden farklıdır. Ancak değeri yalnızca mimarisinde değil, temsil ettiği ortak çabanın hikâyesindedir. İçinde, kilisenin bugünkü işleyişini Ermeni cemaatinin bölgedeki uzun geçmişine bağlayan tarihî kilise emanetleri korunmaktadır.

Kilisenin yapılması, ilk Ermeni sakinlerin tek kaygısı değildi. Cemaatin çocuklarının eğitimini de düzenleyebilmesi için bitişikteki alana bir okul da yapıldı. Kilise ile okulun yan yana bulunması, Ermeni cemaatlerinin tarihindeki temel bir yönü yansıtır: inancın, dilin ve kültürel kimliğin korunması ibadet ve eğitim yoluyla sağlanıyordu. Kilise, Dedeağaç'ın yeni bir şehir merkezi olarak biçimlendiği bir dönemde şehrin Ermenileri için bir buluşma ve ortak yaşam yeri oldu.

Aleksandropoli'nin tarihini tek bir topluluk yazmadı. Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Müslümanlar ve başka topluluklar, farklı dönemlerde şehrin ekonomik ve toplumsal hayatına katkıda bulundu. Ermeni Kilisesi bu birlikteliğin en somut izlerinden biridir. Varlığı, şehrin nüfus hareketleri, limanda ve demiryolunda çalışma, ticaret ve yeni cemaatlerin kurulmasıyla geliştiğini hatırlatır. Kilisenin tarihî yolculuğu, Ermeni cemaatinin dinî hayatı ve kültürel mirasının korunmasıyla bugün de sürmektedir.